حاکمان تیموری شاهرخی نقره را ضرب می‌کردند و شاهان صفوی واحدهای عباسی و شاهی را با خط نستعلیق نفیس و کتیبه‌های شیعی معرفی کردند.
سکه‌های تیموری و صفوی نقره و طلای ایران از حدود ۱۳۷۰ تا ۱۷۳۶ میلادی هستند: تنکه‌های تیموری با خط ثلط زیبا، سپس عباسی صفوی و کسورات آن که با خط نستعلیق روان و با عبارت شیعی نام علی و دوازده امام ضرب شده‌اند — نخستین سکه‌های صریحاً شیعی در تاریخ ایران.
| دوره | حدود ۱۳۷۰–۱۷۳۶ میلادی |
|---|---|
| نقره تیموری | تنکه، حدود ۵.۲ گرم، بعداً کاهش یافت |
| نقره صفوی | عباسی حدود ۷.۷ گرم؛ کسورات محمودی، شاهی، بیستی |
| طلا صفوی | اشرفی، بیشتر تشریفاتی تا گردش |
| خط | ثلط (تیموری)، نستعلیق (صفوی) |
| ضرابخانه‌های کلیدی | هرات، سمرقند، تبریز، اصفهان، قزوین، مشهد |
تیمور (تیمور لنگ) و جانشینانش تنکه‌های نقره را در امپراتوری گسترده از آناتولی تا هند ضرب کردند. این سکهها کاملاً کتیبه‌ای و اغلب به طرز چشمگیری زیبا هستند: کتیبه‌های فشرده و معماری‌گونه ثلط در قاب‌های مربع، شش‌پر یا کارتوش که آینه‌کاری کاشی‌کاری بناهای تیموری است.
تیمور خود معمولاً به نام خان چغتایی دست‌نشانده به جای نام خود ضرب میکرد، بنابراین نام حاکم روی سکه همیشه فرد در قدرت نیست — نکته‌ای که مجموعه‌داران تازه‌کار را به اشتباه می‌اندازد. ضرابخانه‌های هرات، سمرقند و بغداد بیشتر دیده می‌شوند.
در دوران شاهرخ، سکهها تثبیت شد و تنکه به پول معتبر تجاری تبدیل شد؛ مسکوکات بعدی تیموری و ترکمن (قره قویونلو، آق قویونلو) آن را تا تسلط صفویان ادامه دادند.
شاه اسماعیل اول در ۱۵۰۱ میلادی تشیع دوازده‌امامی را دین رسمی اعلام کرد و سکه‌هایش این را نشان می‌دهد. روی سکه کلمه با افزوده «علی ولی الله» حمل می‌شود و نام دوازده امام اغلب حاشیه را دور می‌زند. هیچ سکه ایرانی پیشین چنین بیانه مذهبی صریحی ندارد.
شاه عباس اول عباسی نقره را در حدود ۷.۷ گرم استاندارد کرد با کسورات محمودی (نیم)، شاهی (ربع) و بیستی. این واحد در طول قرن هفدهم سبک‌تر شد و ردیابی این کاهش روش تاریخ‌گذاری سکه‌های نقره صفوی بدون تاریخ یا فرسوده است.
اشرفی طلا وجود دارد اما عمدتاً برای هدایا، تاج‌گذاری و توزیع نوروز به جای گردش ضرب می‌شد، به همین دلیل نادر و معمولاً در درجه کیفی بالا یافت می‌شود.
فلز سکه‌های صفوی پهن و نازک است و ضرب خارج از مرکز که بخشی از کتیبه حاشیه را می‌برد معمول است نه عیب. این سکهها را بر اساس خوانایی کتیبه مرکزی، نام ضرابخانه و تاریخ قضاوت کنید نه کامل بودن فلز.
خود خط ابزار تاریخ‌گذاری است: نستعلیق صفوی در کنار ثلط تیموری یا خطوط مربع‌تر بعدی قاجار غیرقابل اشتباه است. تاریخ‌ها هجری قمری است و با ارقام در زمینه پشت یا حاشیه داده می‌شود.
ضرابخانه‌های رایج شامل اصفهان، تبریز، قزوین، مشهد، کاشان، گنجه و تفلیس است. ضرابخانه‌های قفقازی نادرترند و ارزش بررسی دارند.
نقره صفوی یکی از بهترین زمینه‌های ارزش در سکه‌شناسی اسلامی است: جذاب، پر از تاریخ، تاریخ‌دار و امضا شده، و هنوز در درجه قابل جمع‌آوری ارزان. مجموعه یک دوره ضرابخانه عباسی شاه عباس اول پروژه بلندمدتی قابل دستیابی است.
نقره تیموری نادرتر است و قیمت‌ها بیش از همه منعکس‌کننده کیفیت خوشنویسی است. برای هر دو سری، سکه‌هایی را ترجیح دهید که نام ضرابخانه و تاریخ کاملاً روی فلز باشد — این معیار واحد بیشتر تفاوت قیمت بین دو قطعه مشابه را تعیین می‌کند.
شاه عباس یکم (۱۵۸۸–۱۶۲۹) نام خود را به عباسی (حدود ۷/۷ گرم نقره) داد. نظام صفوی: ۱ تومان = ۲۰۰ شاهی = ۵۰ عباسی = ۱۰٬۰۰۰ دینار (واحد حساب).
سکه‌های صفوی معمولاً کلمه شیعی («علی ولی الله») و نام دوازده امام را در سکه‌های بزرگ‌تر دارند.
ضرابخانه‌ها فراوان شدند: اصفهان، تبریز، مشهد، یزد، قزوین، گنجه، تفلیس، ایروان، همدان.
تیمور (تیمور لنگ)
روی سکهبه نام خان چغتایی محمود، به خط کوفی.
پشت سکهضرابخانه و تاریخ در بخش‌ها.
به نام تیمور ضرب شد در حالی که نام خان چغتایی را نیز حفظ میکرد — استاندارد تنکا نقره‌ای که او بنیان نهاد بعدها به صفویان رسید.
الغ‌بیگ
روی سکهشهادتین و دوازده امام در قاب مرکزی.
پشت سکهالقاب شاه در بخش‌های حاشیه، ضرابخانه هرات و سال ۸۵۲ ه.ق.
الغ‌بیگ — شاه-منجم و نوه تیمور — تنکاهایی را با استاندارد بالای نقره پدرش شاهرخ ضرب کرد.
شاه سلیمان یکم
روی سکهکلمه شیعی با دوازده امام در حواشی.
پشت سکه«السلطان العادل الهادی» با نام شاه، ضرابخانه و تاریخ.
ضرب چندگانه تشریفاتی شاهی، در پایتخت صفوی. ادامه‌دهنده نوع شیعی-اعتقادی سکه که شاه اسماعیل یکم در ۱۵۰۱ استاندارد کرد.
شاه سلیمان یکم (صفوی)
روی سکهکلمه شیعی.
پشت سکهنام شاه و ضرابخانه به خط نستعلیق.
واحد «عباسی» به نام شاه عباس یکم نام‌گذاری شد و بیش از یک قرن سکه استاندارد بازرگانی صفوی در سراسر خلیج فارس باقی ماند.
سلطان حسین
روی سکهدوازده امام در حاشیه بخش‌بندی‌شده.
پشت سکهالقاب شاه در قاب.
آخرین نشرهای بزرگ صفوی پیش از محاصره اصفهان توسط افغان‌ها (۱۷۲۲).
بایسنغر (آق‌قویونلو)
روی سکهشهادتین در قاب مرکزی.
پشت سکهالقاب شاه با ضرابخانه و تاریخ.
آق‌قویونلو (ترکمن «گوسفند سفید») پیش از براندازی توسط شاه اسماعیل یکم و صفویان در ۱۵۰۱، از تبریز بر غرب ایران فرمان می‌راندند.
شاه اسماعیل یکم (بنیان‌گذار)
روی سکهکلمه شیعی («لا اله الا الله، محمد رسول الله، علی ولی الله») در قاب مرکزی — بیانیه اعتقادی که ایران صفوی را تعریف کرد.
پشت سکهنام دوازده امام در حواشی؛ القاب شاه و امضای ضرابخانه تبریز.
نخستین سکه امپراتوری صفوی از پایتخت بنیادینش. اعلام تشیع دوازده‌امامی به‌عنوان دین رسمی توسط شاه اسماعیل در ۱۵۰۱ عمل دگرگونی دینی تاریخی بود و سکه‌هایش نخستین اعلام فیزیکی آن هستند.
شاه طهماسب یکم
روی سکهکلمه شیعی با دوازده امام.
پشت سکهالقاب طهماسب با امضای پرافتخار «مشهد مقدس» که در محوطه حرم ضرب شده.
سلطنت ۵۲ ساله طهماسب سلسله را پس از شکست پدرش در چالدران (۱۵۱۴) تثبیت کرد. سکه مشهد او که در حرم امام رضا ضرب می‌شد، بیانیه قدرتمند شیعی خطاب به همسایگان سنی عثمانی و ازبک بود.
شاه عباس یکم
روی سکهکلمه شیعی با دوازده امام.
پشت سکهالقاب عباس «السلطان العادل... شاه عباس الحسینی الموسوی» و نام ضرابخانه مشهد.
شاه عباس ایران نوین را ساخت — اداره متمرکز، پایتخت جابه‌جاشده در اصفهان و انحصار ابریشم که شرکت‌های بازرگانی اروپایی را به ایران کشاند. سکه نقره «عباسی» (حدود ۷/۷ گرم) به نام او به مدت دو قرن استاندارد طلایی بازرگانی اقیانوس هند شد.
جهانشاه
روی سکهکلمه شیعی در قاب مرکزی — نمونه‌ای متقدم از سکه رسمی شیعی نزد یک سلسله ترکمن.
پشت سکه«السلطان الاعظم جهانشاه» با ضرابخانه و تاریخ.
ترکمنان قراقویونلو («گوسفند سیاه») مدتی بر غرب ایران و عراق فرمان راندند و در ۱۴۶۷ توسط آق‌قویونلو برکنار شدند. جهانشاه به‌عنوان سازنده مسجد کبود تبریز شناخته می‌شود.