ساسانیان از نظر هنری یکدست‌ترین و از نظر تاریخی پربارترین سکههای باستان را تولید کردند: درهمهای نقره نازک و پهن با تاج شاه روی سکه و آتشدان زرتشتی در پشت.
سکههای ساسانی شامل درهمهای نقرهای، دینارهای طلای نادر و مس‌های آخرین امپراتوری پیش از اسلام ایران (۲۲۴–۶۵۱ میلادی) هستند: فلان‌های پهن و نازک که تصویر پادشاه را با تاج متمایز در روی سکه و آتشدان با دو نگهبان در پشت سکه نشان میدهند، همراه با نوشتههای پهلوی میانه و از قرن ششم، امضای ضرابخانه و تاریخ پادشاهی.
| دوره | ۲۲۴–۶۵۱ میلادی |
|---|---|
| سکه استاندارد | درهم نقرهای، حدود ۴.۰–۴.۲ گرم |
| رو | نیمتنه تاجدار به راست، نوشته پهلوی |
| پشت | آتشدان با دو نگهبان |
| تاریخگذاری | سال پادشاهی + مخفف ضرابخانه (از کاواد یکم به بعد) |
| ارزش معمول | درهمهای فرسوده متداول ارزان هستند؛ دینارهای طلا نادرند |
سکه شاخص ساسانی درهم نقرهای است. این سکه برای یک قطعه نقره باستانی به طور غیرمعمولی پهن و نازک است – اغلب ۲۸–۳۲ میلیمتر قطر اما تنها حدود ۴ گرم وزن – به همین دلیل ترک‌های لبه و تراشه‌های کوچک طبیعی هستند و نشانه جعل نیستند.
روی سکه همیشه نیمتنه پادشاه را به سمت راست با تاج شخصی نشان می‌دهد، که با نوشته پهلوی احاطه شده و او را به عنوان شاهنشاه ایزدپرست مزداپرست معرفی می‌کند. پشت سکه یک آتشدان زرتشتی را نشان می‌دهد که با دو نگهبان flank شده است، گاهی با یک نیمتنه کوچک سلطنتی در میان شعله‌ها.
دینارهای طلا از همان طرح‌ها پیروی می‌کنند و واقعاً نادر هستند؛ مس و بیون برای استفاده محلی ضرب می‌شدند و در شرایط ضعیف‌تری باقی مانده‌اند.
انتساب ساسانی با نوع تاج قبل از نوشته انجام می‌شود. اردشیر یکم کلاهی با کوریبوس بر سر دارد؛ شاپور یکم تاج دیواری دندان‌دار اضافه می‌کند؛ بهرام دوم با ملکه و شاهزاده ظاهر می‌شود؛ پیروز یکم تاج دو بالدار بر سر می‌گذارد؛ کاواد یکم و خسرو یکم از تاج‌های بالدار با تزئینات متمایز استفاده می‌کنند؛ خسرو دوم حاشیه بیرونی دوگانه با هلال‌ها و ستاره‌ها اضافه می‌کند.
این سیستم وجود دارد زیرا نوشته پهلوی اغلب فرسوده یا خارج از فلان است. یادگیری شش یا هفت تاج بیشتر سکههای موجود در بازار را پوشش می‌دهد.
از کاواد یکم (۴۸۸–۵۳۱) به بعد، پشت سکه سال پادشاهی در سمت چپ و مخفف امضای ضرابخانه در سمت راست دارد. سال پادشاهی را به سال تاجگذاری پادشاه اضافه کنید تا تاریخ میلادی به دست آید – یک درهم خسرو یکم با علامت سال ۳۰ در سال ۵۶۰/۵۶۱ میلادی ضرب شده است.
مخفف‌های متداول ضرابخانه شامل WYHC (وه‌اردشیر، نزدیک تیسفون)، BBA (ضرابخانه سیار دربار)، AW (اهواز)، ST (استخر)، AT (آذربایجان)، BYS (بیشاپور)، GD (گی/اصفهان) و ML (مرو) است. مجموعه‌داری بر اساس ضرابخانه و سال دلیل محبوبیت این سری است: تقریباً هر سکه را میتوان به یک سال و یک شهر نسبت داد.
درهمهای فرسوده خسرو یکم، خسرو دوم و پیروز یکم از ارزان‌ترین نقره‌های باستانی موجود هستند زیرا ده‌ها هزار عدد از آنها باقی مانده است. حق بیمه به پادشاهان اولیه (اردشیر یکم، شاپور یکم)، ضرابخانههای کمیاب، فلان‌های کامل بدون برش با حاشیه‌های کامل و طلا تعلق می‌گیرد.
تقلبی‌های ریخته‌گری سطح نرم و دانه‌دار، لبه‌های گرد حروف و درز روی لبه نشان میدهند؛ تقلبی‌های ضرب‌شده معمولاً در وزن یا در تاجی که با هیچ نوع منتشر شده‌ای مطابقت ندارد شکست می‌خورند. از آنجایی که سکههای اصلی ارزان هستند، خرید از فروشنده متخصص ساده‌ترین محافظت است.
پس از فتح اعراب، درهم ناپدید نشد: مسکوکات عرب-ساسانی همان نیمتنه تاجدار و آتشدان را برای دهه‌ها حفظ کردند و عبارات کوتاه عربی مانند بسم‌الله را در حاشیه اضافه کردند. شکست با اصلاح عبدالملک در ۶۹۶–۶۹۷ میلادی رخ می‌دهد، زمانی که درهمهای کاملاً کتیبه‌ای اسلامی جایگزین تصاویر شدند.
هر شاه تاج منحصربه‌فردی داشت — یک اثرانگشت سکه‌شناختی. رده‌بندی Göbl و Sylloge Nummorum Sasanidarum از Schindel هنوز متعارف هستند.
پس از پیروز یکم (۴۵۹–۴۸۴)، درهم‌ها بر اساس سال جلوس و امضای ضرابخانه (مخفف سه‌حرفی) تاریخگذاری می‌شوند و کنترل دقیق گاه‌شمارانه را ممکن می‌کنند.
درهمهای ساسانی بیش از پنجاه سال پس از فتح مسلمانان توسط استانداران عرب-ساسانی تقلید می‌شدند.
اردشیر یکم (بنیان‌گذار)
روی سکهنیم‌تنه با تاج کوریمبوس؛ کتیبه پهلوی «اردشیر مزداپرست خدایگان، شاهنشاه ایران».
پشت سکهآتشدان بدون نگهبان.
بنیان‌گذار سلسله پس از شکست اردوان چهارم.
شاپور یکم
روی سکهتاج کنگره‌دار با کوریمبوس.
پشت سکهآتشدان با دو نگهبان.
سه امپراتور روم را شکست داد از جمله والریان (اسیر ۲۶۰ م.).
خسرو یکم
روی سکهنیم‌تنه با تاج بالدار آراسته.
پشت سکهآتشدان با دو نگهبان، سال جلوس و ضرابخانه.
اصلاحگر ارز؛ وزن و خلوص درهم را استاندارد کرد. تولید عظیم.
خسرو دوم (پرویز)
روی سکهنیم‌تنه تاجدار در حاشیه دوگانه با هلال و ستاره.
پشت سکهآتشدان با نگهبان، سال/ضرابخانه.
رایج‌ترین سکه ساسانی؛ در طول سلطنت ۳۸ساله در مقادیر عظیم ضرب شد.
بهرام پنجم (بهرام گور)
روی سکهنیم‌تنه تاجدار با هلال و ستاره؛ تاج بالدار بهرام پنجم.
پشت سکهآتشدان با دو نگهبان.
قهرمان حماسه ایرانی — در شاهنامه فردوسی و هفت‌پیکر نظامی ستوده شده. دینارهای طلا کمیاب‌اند؛ ضرابخانههای شرقی (سند) تجارت با هند را تأمین می‌کردند.
پیروز یکم
روی سکهنیم‌تنه با تاج سوم (بال + هلال + گوی)؛ کتیبه نام پیروز.
پشت سکهآتشدان با نگهبانان؛ امضای ضرابخانه و سال جلوس — نخستین درهمهای ساسانی تاریخ‌دار.
جنگ‌های پیروز با هپتالیان امپراتوری را ورشکست کرد و در ۴۸۴ در نبرد کشته شد. از سلطنت او به بعد، نام ضرابخانه و سال بر درهمهای ساسانی امکان تاریخگذاری دقیق را فراهم می‌کند.
قباد یکم
روی سکهنیم‌تنه با تاج هلال و گوی؛ کتیبه پهلوی.
پشت سکهآتشدان با نگهبانان، ضرابخانه و سال جلوس.
اصلاحات قباد راه را برای خسرو یکم هموار کرد. حمایت او از جنبش رادیکال مزدکیان یکی از دراماتیک‌ترین وقایع ایران در اواخر دوران باستان است.
یزدگرد سوم (آخرین ساسانی)
روی سکهنیم‌تنه جوان بی‌ریش، تاج کنگره‌دار.
پشت سکهآتشدان؛ تاریخگذاری یزدگردی.
در مرو کشته شد. سکههای او پس از مرگ در سری عرب-ساسانی ادامه یافت.
شاپور یکم
روی سکهنیم‌تنه تاجدار شاپور یکم رو به راست، با تاج کنگره‌دار و کوریمبوس و گوشواره؛ کتیبه پهلوی «شاپور مزداپرست خدایگان، شاهنشاه ایران».
پشت سکهآتشدان با دو نگهبان شاهی.
دینارهای طلای ساسانی نسبتاً کمیاب بودند و برای هدایای دیپلماتیک و تجارت پرارزش با روم و هند استفاده می‌شدند. دینارهای شاپور یکم پیروزی‌های او بر سه امپراتور روم — به‌ویژه اسارت والریان در ۲۶۰ م. — را جشن می‌گیرند.
بهرام دوم
روی سکهگروه خانوادگی: بهرام دوم با ملکه و ولیعهد روبه‌رو — منحصراً سلسله‌ای برای سکه ساسانی.
پشت سکهآتشدان با دو نگهبان.
سکههای بهرام دوم در سکه‌شناسی ساسانی استثنایی هستند چون خانواده شاهی را با هم نشان میدهند — پاسخی تبلیغاتی به چالش دینی مانویت که در زمان سلف او بهرام یکم به‌شدت سرکوب شد.
شاپور سوم
روی سکهنیم‌تنه تاجدار رو به راست با تاج کلاه و گوی متمایز؛ کتیبه پهلوی.
پشت سکهآتشدان با نگهبانان؛ امضای ضرابخانه.
شاپور سوم تقسیم طولانی ارمنستان با روم را به انجام رساند (۳۸۷ م.) و آن را به حوزه‌های ایرانی و رومی تقسیم کرد. صدور طلای او بسیار کمیاب‌تر از نقره است و احتمالاً یادبودی یا دیپلماتیک بود.
بهرام چوبین (غاصب)
روی سکهنیم‌تنه با تاج بهرام چوبین، سال جلوس ۱ — بازمانده‌ای نادر از صدور یک غاصب.
پشت سکهآتشدان با نگهبانان؛ امضای ضرابخانه شوش.
سرداری ساسانی از خاندان مهران که برای مدت کوتاهی تخت را از خسرو دوم گرفت — تنها غیرساسانی که میان اردشیر یکم و فتح عرب بر ایران فرمان راند. خسرو دوم با کمک بیزانس تخت را بازپس گرفت؛ سکههای بهرام چوبین کمتر از یک سال ضرب شدند.