مرجع
واژهنامهٔ سکهشناسی
واژگان سکههای ایرانی — از دریک هخامنشی تا تومان مدرن، با اصطلاحات یونانی، پهلوی و عربی که برای خواندن مدخل یک کاتالوگ لازم است.
- آتشدان
- نقش استاندارد پشت سکههای ساسانی: آتشدان زرتشتی با دو نگهبان در دو سو. از اردشیر یکم تا یزدگرد سوم (۲۲۴–۶۵۱ م) بدون وقفه بهکار رفته است.
- اشکانی
- خاندان شاهی پارت (۲۴۷ پ.م تا ۲۲۴ م)، بنیانگذار آن اَرشَک یکم. نقش کماندار نشسته بر پشت سکه، اَرشَک خدایگونه است.
- تومان
- واحد طلای ایرانی برابر با دههزار دینار یا از سدهٔ نوزدهم برابر ده قِران. هنوز در گفتوگوی روزمرهٔ ایرانیان بهکار میرود.
- تَنگه
- سکهٔ نقرهٔ تیموری و پس از آن در آسیای میانه؛ نیای روپیهٔ هندی و سامانی تاجیکستان امروز.
- تتْرادراخم
- سکهٔ نقرهٔ یونانی برابر چهار درهم (حدود ۱۷ گرم). واحد اصلی سلوکی و اشکانی در میانرودان، ضربشده در سلوکیهٔ دجله.
- ثُلث / تریت لیدی
- نخستین سکههای الکتروم لیدی به وزن حدود ۴٫۷ گرم با نقش سر شیر، که از سدهٔ هفتم پ.م به فلات ایران رسید.
- دریک
- سکهٔ طلای هخامنشی به وزن حدود ۸٫۴ گرم و خلوص ۹۵٪، معرفیشده بهدست داریوش بزرگ. برابر بیست سیگلوس نقره.
- درهم
- سکهٔ نقرهٔ جهان اسلام (حدود ۲٫۹۷ گرم)، میراثبرندهٔ درهم ساسانی و استاندارد شده در اصلاح عبدالملک در ۷۷ ق. از واژهٔ یونانی دراخمه.
- دینار
- سکهٔ طلای جهان اسلام (حدود ۴٫۲۵ گرم)، میراثبرندهٔ سکهٔ رومی و استاندارد شده در اصلاحات اموی ۷۷ ق.
- ریال
- پول مدرن ایران، معرفیشده بهدست رضا شاه در ۱۳۱۱ ش که جای قِران را با نرخ برابر گرفت. به ۱۰۰ دینار تقسیم میشود.
- سیگلوس
- سکهٔ نقرهٔ هخامنشی به وزن حدود ۵٫۴ گرم؛ همراه روزمرهٔ دریک. بیست سیگلوس برابر یک دریک بود.
- ساتراپ
- فرماندار ایالت در شاهنشاهی هخامنشی. برخی ساتراپهای آناتولی مانند مازیوس، سکههای نقرهٔ مستقل ضرب میکردند.
- شاه / شاهنشاه
- عنوان شاهان ایران از هخامنشی تا ۱۳۵۷ ش (۱۹۷۹ م) — شاه و شاه شاهان.
- شاهی
- سکهٔ نقرهٔ صفوی و پس از آن به وزن حدود ۱٫۹ گرم. چهار شاهی برابر یک عباسی بود.
- ضرابخانه (نشانهٔ ضرب)
- علامتی نشاندهندهٔ محل ضرب سکه. ضرابخانههای ساسانی از مونوگرام پهلوی استفاده میکردند (مثلاً WH برای تیسفون)؛ ضرابخانههای اسلامی نام شهر را به عربی مینوشتند.
- ضرب چکشی
- روش ضرب با دو سنبه و ضربهٔ چکش. تمام سکههای ایرانی از هخامنشی تا اوایل قاجار به این روش ضرب میشد.
- ضرب ماشینی
- ضرب با ماشین و لبهٔ شیاردار؛ در دورهٔ ناصرالدین شاه قاجار در ۱۲۹۰ ق با تجهیزات انگلیسی وارد ایران شد.
- عباسی
- سکهٔ نقرهٔ صفوی به وزن حدود ۷٫۷ گرم که شاه عباس بزرگ (حک. ۹۹۶–۱۰۳۸ ق) معرفی کرد؛ برابر چهار شاهی. سکهٔ اصلی در گردش ایران صفوی.
- فْرَتَرَکَه
- «فرماندار» به پارسی باستان. شاهان محلی پارس (حدود ۲۸۰–۱۴۰ پ.م) که سکهٔ نقره به سبک هخامنشی زیر فرمان سلوکی ضرب میکردند.
- قِران
- سکهٔ نقرهٔ قاجاری به وزن حدود ۴٫۶ گرم، در دورهٔ ناصرالدین شاه معرفی شد. ده قران برابر یک تومان بود.
- کیداریس
- تاج بلند شاه هخامنشی روی سکهها، برگرفته از سرپوشهای مادی و ایلامی.
- نقرهٔ خرد (هَکسیلبر)
- قطعههای نقرهٔ بریدهشده و توزینشده که در خاور نزدیک باستان، از جمله ایران دوران مادها، پیش از پیدایش سکهٔ ضربشده بهجای پول به کار میرفت.
- پهلوی (خط)
- خط فارسی میانه که بر سکههای ساسانی نام و القاب شاه را گرد نگارهٔ روبهرو مینوشت.
- پهلوی (سکه)
- سکهٔ طلای مدرن ایران، معرفیشده در ۱۳۰۶ ش و ادامهیافته تا ۱۳۵۷. در ارزشهای ۱/۴، ۱/۲، ۱، ۲٫۵، ۵ و ۱۰ پهلوی.
- هجری قمری
- تقویم اسلامی بر پایهٔ هجرت پیامبر به مدینه در سال ۶۲۲ میلادی. تاریخگذاری معمول سکههای دورهٔ اسلامی.