استانداران عرب درهمهای با سبک ساسانی را همراه با عبارات کوفی عربی (بسمالله) ضرب می‌کردند. اصلاحات عبدالملک (۷۷ ق./۶۹۶ م.) سکههای صرفاً نوشتاری اسلامی — درهم نقره و دینار طلا — را معرفی کرد.
سکههای عرب-ساسانی و اسلامی نخستین، پول رایج ایران بین فتح اعراب در سال ۶۵۱ میلادی و دوره خلافت متعالی هستند: نخست درهمهای نقرهای با ظاهر ساسانی همراه با عبارات عربی حاشیه‌ای، و سپس پس از اصلاحات عبدالملک در سال‌های ۶۹۶–۶۹۷ میلادی، درهم‌ها و دینارهای طلای کاملاً کتیبهای بدون هیچ تصویری.
| دوره | ۶۵۱ میلادی – حدود ۱۰۰۰ میلادی |
|---|---|
| سکه گذار | درهم عرب-ساسانی، ~۴.۰ گرم، پهلوی + عربی |
| سکه اصلاح‌شده | درهم نقرهای کتیبهای، ~۲.۹ گرم |
| طلا | دینار، ~۴.۲۵ گرم، به‌ندرت در شرق ضرب می‌شد |
| ضرابخانه‌های کلیدی | بصره، کوفه، ری، نیشابور، بخارا، دمشق |
| تاریخگذاری | سال‌های هجری قمری، به صورت نوشتاری با کلمات عربی |
فتح اعراب تغییری در پول ایجاد نکرد. فرمانداران در بصره، فارس و خراسان به ضرب درهمهای به سبک ساسانی ادامه دادند — با نقش نیمتنه تاجدار، آتشدان و نوشته پهلوی — زیرا این همان چیزی بود که مردم می‌پذیرفتند. تنها تغییر فوری، افزودن عبارت کوتاه عربی در حاشیه روی سکه بود که اغلب «بسمالله» (به نام خدا) بود.
این ضرب‌های عرب-ساسانی، خوانا ترین سند موجود از انتقال حکومت بدون فروپاشی پولی هستند. نام فرمانداران جدید عرب به خط پهلوی ظاهر می‌شود، تاریخ‌ها بر اساس دوران یزدگردی محاسبه می‌شوند و کل طراحی از نظر تصویری زرتشتی باقی می‌ماند در حالی که قدرت پشت آن اسلامی است.
در سال‌های ۶۹۶–۶۹۷ میلادی (۷۸–۷۷ هجری قمری)، خلیفه عبدالملک کل سیستم را با سکه‌ای کاملاً کتیبهای جایگزین کرد. تصویر حاکم و آتشدان ناپدید شدند؛ هر دو طرف سکه حاوی متن قرآنی و اعلام ایمان هستند که به صورت نوشته مرکزی داخل حاشیه دایره‌ای چیده شده‌اند.
درهم نقرهای اصلاح‌شده حدود ۲.۹ گرم وزن بر روی فلان پهن و نازک دارد؛ دینار طلا نزدیک به ۴.۲۵ گرم است. نوشته حاشیه‌ای، نام ضرابخانه و سال هجری قمری را به صورت نوشتاری نشان می‌دهد — که کل سری اسلامی را به دقت قابل تاریخگذاری و انتساب به ضرابخانه می‌کند و به همین دلیل این حوزه یکی از سیستماتیک‌ترین زمینه‌های جمع‌آوری در سکه‌شناسی جهانی است.
با تضعیف کنترل خلافت، دودمان‌های ایرانی به نام خود اما با رسمیت شناختن خلافت ضرب می‌کردند: طاهریان در نیشابور و ری، صفاریان در سیستان، سامانیان در سمرقند، بخارا و نیشابور، و آل بویه در فارس و عراق.
درهمهای سامانی سکه کلاسیک جاده ابریشم هستند — به مقدار انبوه ضرب شده و به شمال صادر می‌شدند، در گنجینه‌های وایکینگ از سوئد تا ایرلند یافت می‌شوند. یک درهم سامانی نیشابور در گنجینه گوتلند، واضح‌ترین نمونه عینی از گستردگی تجارت در اوایل قرون وسطی است.
از نوشته حاشیه‌ای پشت سکه شروع کنید: «به نام خدا، این درهم در [ضرابخانه] در سال [سال به صورت نوشتاری] ضرب شد». یادگیری ده نام ضرابخانه و اعداد عربی به صورت نوشتاری، بیشتر بازار را پوشش می‌دهد.
درهمهای متداول اموی و عباسی در شرایط خوب، ارزان هستند. ارزش با ضرابخانه‌های نادر، ضرب‌های سال اول، فلان‌های کامل بدون برش و حاشیه‌های کاملاً خوانا افزایش می‌یابد. دینارهای طلای هر خلیفه اولیه گران هستند؛ قطعات عرب-ساسانی با نام فرمانداران نادر، هدف تخصصی‌ها هستند.
درهمهای عرب-ساسانی (۶۵۱–۷۰۰ م.) نام استاندارانی چون زیاد بن ابی‌سفیان و عبیدالله بن زیاد را به پهلوی، و بسمالله را به عربی در حاشیه دارند.
سکه اصلاح‌شده تحت امویان و عباسیان فقط کتیبه‌های قرآنی داشت — بدون تصویر — قاعده‌ای که سده‌ها رعایت شد.
مسکوکات ایرانی بویه، سامانی، صفاری، غزنوی، سلجوقی و ایلخانی نظام دینار/درهم/فلس را با تنوع منطقه‌ای دنبال کردند.
عبیدالله بن زیاد
روی سکهنیم‌تنه ساسانی به سبک خسرو دوم + بسمالله عربی در حاشیه.
پشت سکهآتشدان + نام استاندار عرب.
صدور انتقالی — نمادشناسی ساسانی ۵۰ سال پس از فتح ادامه یافت.
عبدالملک (پس از اصلاح)
روی سکهشهادتین در مرکز؛ ضرابخانه و تاریخ در حاشیه.
پشت سکهسوره اخلاص (۱۱۲).
نخستین سکه اسلامی صرفاً نوشتاری — انقلابی در هنر پولی.
عبدالملک یکم (سامانی)
روی سکهشهادتین، نام شاه، نام خلیفه.
پشت سکهآیه قرآنی، ضرابخانه و تاریخ.
درهمهای نقره سامانی بازار وایکینگ را آکنده کردند؛ خزائن عظیمی از روسیه تا سوئد یافت شده است.
مسعود سوم (غزنوی)
روی سکهشهادتین + القاب سلطان.
پشت سکهنام خلیفه به کوفی.
لشکرکشی‌های هند غزنویان از زمان محمود به بعد، نشرهای طلای عظیمی را تأمین مالی کرد.
ملکشاه یکم
روی سکهشهادتین و القاب سلطان.
پشت سکهخلیفه عباسی المقتدی.
در سراسر امپراتوری وسیعی از آناتولی تا ماوراءالنهر ضرب شد.
با نام غازان خان به‌عنوان سرور
روی سکهشهادتین در قاب چهارگوش (پس از تشرف به اسلام).
پشت سکهالقاب غازان به عربی.
سکه اصلاح‌شده پس از تشرف غازان به اسلام؛ مسکوکات دوزبانه.
طاهر بن حسین
روی سکهشهادتین با نام خلیفه مأمون.
پشت سکهنام والی طاهری و ضرابخانه.
طاهر نخستین سلسله نیمه‌مستقل ایرانی-اسلامی را در خراسان (۸۲۱–۸۷۳) بنیان نهاد، که در ظاهر تابع خلیفه عباسی بود.
یعقوب لیث صفاری
روی سکهشهادتین به خط کوفی.
پشت سکهنام خلیفه با القاب یعقوب در حاشیه.
«رویگرزاده» از رهبر شبه‌نظامی در سیستان به فرمانروای ایران از فارس تا خراسان رسید — بنیان‌گذار سلسله صفاری و قهرمان خودگردانی ایرانی در برابر عباسیان.
عضدالدوله بویه‌ای
روی سکهشهادتین با نام خلیفه عباسی الطائع.
پشت سکهالقاب عضدالدوله، از جمله «شاهنشاه» — احیای عنوان شاهی ایران پیش از اسلام.
بویه‌ایان (۹۳۴–۱۰۶۲) خلیفه را در بغداد در کنترل داشتند و آشکارا از عناوین شاهی ایرانی روی سکههای خود استفاده می‌کردند — احیای آگاهانه ایرانی.
ارغون خان (ایلخانی)
روی سکهکتیبه عربی با تمغای مغولی.
پشت سکهالقاب خاقان بزرگ به خط اویغوری.
نشر دوزبانه عربی-اویغوری از ایلخانان مغول ایران، پیش از تشرف غازان به اسلام.
خلیفه هارون‌الرشید
روی سکهشهادتین در سه سطر؛ کتیبه حاشیه با آیه ۹:۳۳ قرآن و تاریخ هجری.
پشت سکهادامه کتیبه قرآنی، با نام و عنوان خلیفه.
در اوج اعتبار خلافت عباسی تحت حامی دربار «هزار و یک شب» ضرب شد. دینارهای طلای عباسی به‌عنوان سکه غالب بازرگانی از اندلس تا سغد در گردش بود و استاندارد آن بیش از دو قرن به‌دقت حفظ شد.
ضرب‌شده در دوران خلیفه مهدی
روی سکهنیم‌تنه شیوه‌مند سبک ساسانی برگرفته از خسرو دوم؛ کتیبه پهلوی.
پشت سکهآتشدان با نگهبانان؛ نام والی عربی در حاشیه؛ تاریخ طبری (پس از یزدگرد).
مدت‌ها پس از فتح عرب، استان کرانه خزر طبرستان سلسله‌های محلی نیمه‌خودمختار (دابویه‌ای، سپس والیان عباسی) را حفظ کرد که همچنان نیم‌درهم‌های سبک ساسانی با خط پهلوی ضرب می‌کردند — از واپسین بازمانده‌های سکه ایرانی پیش از اسلام، تا اواخر قرن هشتم میلادی.
معزالدین محمد غوری
روی سکهشهادتین با نام خلیفه الناصر؛ القاب سلطان در حاشیه.
پشت سکهالقاب کامل شاه به عربی.
معزالدین (محمد غوری) حکومت غوریان را از افغانستان به شمال هند گسترش داد و دولت پیش‌درآمد سلطنت دهلی را بنیان نهاد. سکه‌اش از هرات تا دشت گنگ در گردش بود.
علاءالدین محمد دوم
روی سکهشهادتین با القاب خوارزمشاه.
پشت سکهنام خلیفه به عربی؛ ضرابخانه و تاریخ.
محمد دوم بر یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های قرون میانه اسلامی فرمان می‌راند — از خزر تا سند — اما اعدام فرستادگان مغول توسط او باعث یورش فاجعه‌بار چنگیز خان در ۱۲۱۹–۱۲۲۱ شد که پایان دولت خوارزمشاهی و آغاز دوران مغول در ایران بود.
قَدِر خان یوسف
روی سکهشهادتین با القاب ترکی-اسلامی قراخانیان.
پشت سکهتمغای فرمانروا (نشان قبیله‌ای) در کنار نام خلیفه القائم.
نخستین سلسله بزرگ ترکی-اسلامی شرق جیحون. درهمهای بیلون آنان بازتاب کم‌یابی مزمن نقره («قحطی نقره») است که از اواخر سده دهم میلادی دامن شرق جهان اسلام را گرفت.
مونگکه قاآن (به نام خاقان بزرگ)
روی سکهتمغای مغولی با «الخاقان الاعظم مَنگو قاآن» به عربی.
پشت سکهشهادتین در قاب مرکزی — سازشی عمل‌گرایانه با جمعیت مسلمان.
سکه مغولی پیش از ایلخانان در ایران و ماوراءالنهر، پیش از آن‌که هلاکو شاخه خود را به سلطنت ایرانی‌مآب بدل کند.