سکه قاجاری نشان شیر و خورشید، ضرب ماشینی (۱۸۷۷) و نخستین اسکناس‌های کشور (۱۸۹۰، بانک شاهنشاهی ایران) را معرفی کرد. واحدها: تومان (طلا)، قِران (نقره)، شاهی (مس).
سکههای قاجار شامل تومان طلا، قران نقره و فلوس مسی ایران از سال ۱۷۸۹ تا ۱۹۲۵ میلادی هستند که ابتدا به صورت دستی ضرب می‌شدند و سپس از سال ۱۸۷۷ به بعد در تهران با ماشین آلات ضرب می‌شدند. این مجموعه دو نماد ماندگار ایرانی را معرفی کرد: پرتره سلطنتی و نشان شیر و خورشید.
| دوره | ۱۷۸۹–۱۹۲۵ میلادی |
|---|---|
| طلا | تومان، معمولاً ۲.۸–۳.۵ گرم؛ مضاربی تا ۱۰ تومان |
| نقره | قران (قیران) حدود ۴.۶ گرم، و مضارب ۲ و ۵ قران |
| مس | فلوس با نقش‌های حیوانات و بروج فلکی |
| نماد پشت | شیر و خورشید (shir-o-khorshid) |
| ضرب ماشینی | ضرابخانه تهران، از ۱۸۷۷ با پرس‌های ساخت بروکسل |
فتح‌علی شاه (۱۷۹۷–۱۸۳۴) برای اولین بار پس از دوره ساسانیان، تصویر انسانی را بر پول ایران قرار داد و خود را با ریش بلند مشهورش در حالی که با تشریفات کامل نشسته بود، بر سکههای طلای تشریفاتی به نمایش گذاشت. این اقدام احیای عمدی تصاویر سلطنتی پیش از اسلام بود و دستور زبان بصری سکههای ایرانی را برای قرن بعدی تعیین کرد.
در دوران ناصرالدین شاه (۱۸۴۸–۱۸۹۶) پرتره به صورت نیم‌رخ به سبک اروپایی درآمد که توسط حکاکان قالب فرانسوی و بلژیکی یا بر اساس کار آنان حکاکی میشد. دوران طولانی پادشاهی او بخش عمده سکههای باقی‌مانده قاجار را در طلا، نقره و مس و در طیف وسیعی از ضرابخانه‌ها تولید کرد.
شیر و خورشید — شیری که شمشیری در مقابل خورشید درحال طلوع با چهره انسانی گرفته — در پشت大多数 سکههای نقره و طلای قاجار ظاهر می‌شود، معمولاً درون یک حلقه گل و تاج کیانی در بالای آن. ریشه‌های آن نجومی است (خورشید در برج اسد) و پذیرش آن به عنوان نماد دولتی، تثبیت قاجاری استفاده قدیمی‌تر صفوی و تیموری است.
تاج بالای شیر خود یک ابزار تاریخ‌گذاری است: فرم تاج، وجود شمشیر و ویژگی‌های چهره خورشید در طول قرن نوزدهم به طور قابل اندازه‌گیری تغییر می‌کند.
سکههای اولیه قاجار به صورت دستی بر روی فلان‌های نامنظم با نوشته‌های خارج از مرکز ضرب می‌شدند — همان فناوری ضرب سکههای صفوی و زند. در سال ۱۸۷۷ ناصرالدین شاه پرس‌های بخاری را در تهران نصب کرد و ضرب سکه کاملاً تغییر کرد: فلان‌های کاملاً گرد، لبه‌های آجدار، وزن یکنواخت و قالب‌هایی که به سبک حکاکی اروپایی تراشیده می‌شدند.
قران ماشینضرب حدود ۴.۶ گرمی به سکه کاری اصلی ایران اواخر قاجار تبدیل شد که به همراه قطعات ۲ و ۵ قرانی ضرب میشد. ضرب سکه دستی استانی به طور مختصر در ضرابخانه‌هایی مانند هرات، مشهد، تبریز و اصفهان ادامه یافت قبل از آنکه تهران تولید را متمرکز کند.
بانک شاهنشاهی ایران، یک نهاد تحت فرمان بریتانیا که در سال ۱۸۸۹ امتیاز انتشار اسکناس دریافت کرد، اولین پول کاغذی ایرانی را که به طور گسترده در گردش بود، چاپ کرد که بر حسب تومان denominated شده و فقط در شعبه مندرج روی اسکناس قابل بازخرید بود.
این شرط شعبه به طور تصادفی زمینه جمع‌آوری ایجاد کرد: اسکناس‌های تهران و تبریز در دسترس‌ترین هستند، در حالی که اسکناس‌های یزد، کرمانشاه، بوشهر و سلطان‌آباد به طور محسوسی نادرترند. condition بر ارزش غالب است و نمونههای باطل‌شده یا سوراخ‌دار بسیار پایین‌تر از اسکناس‌های سالم معامله می‌شوند.
قرانهای ماشینضرب ناصرالدین و مظفرالدین در درجه circulated معمول و مقرون به صرفه هستند. ارزش در طلای دست‌ضرب اولیه، مضارب بزرگ تشریفاتی، ضرابخانههای استانی نادر و هر سکه‌ای با جزئیات پرتره کاملاً ضرب‌شده متمرکز است.
مراقب نقره‌های تمیز و پولیش‌شده باشید — سطح براق با خطوط مویی رایج‌ترین مشکل در این مجموعه است و سهم قابل توجهی از ارزش را در مقایسه با نمونه اصلی با tone از دست می‌دهد.
تومان فتحعلی‌شاه نخستین سکه ایرانی است که چهره یک حاکم را پس از دوران پیش از اسلام نشان می‌دهد.
ناصرالدین‌شاه ضرب ماشینی را در ۱۸۷۷ از ضرابخانههای وین و بروکسل، و سپس ضرابخانه جدید تهران معرفی کرد.
۱۸۹۰: بانک شاهنشاهی ایران با امتیاز بریتانیا نخستین کاغذی را منتشر کرد — انقلابی بانکی که در جنبش تنباکوی ۱۸۹۱ پایان یافت.
سکههای اواخر قاجار با تقویم خورشیدی و نشان شیر و خورشید ضرب می‌شدند.
فتحعلی‌شاه قاجار
روی سکهکتیبه فارسی خوشنویسی‌شده.
پشت سکهضرابخانه و تاریخ.
تومان طلای سنگین — نخستین تیپ‌های ایرانی شامل چهره پس از ۱۱۰۰ سال در نشرهای مرتبط.
فتحعلی‌شاه قاجار
روی سکهکتیبه فارسی با عنوان شاه.
پشت سکه«ضرب گنجه» با تاریخ هجری.
در ضرابخانه گنجه در مرز پرتنش قفقاز ضرب شد — این شهر طی پیمان گلستان (۱۸۱۳) به امپراتوری روسیه واگذار شد و ضرب قاجاری در آن پایان یافت. ۱ تومان = ۱۰ قِران = ۱۰۰۰ دینار.
دوره مظفرالدین‌شاه
روی سکهشیر و خورشید با تاج، ارزش و تاریخ.
پشت سکهکتیبه فارسی.
از بزرگ‌ترین واحدهای طلای قاجار. مظفرالدین‌شاه قانون اساسی را در ۱۹۰۶ امضا کرد.
محمدعلی‌شاه قاجار
روی سکهنیم‌تنه شاه.
پشت سکهشیر و خورشید در تاج گل با تاریخ هجری.
سلطنت کوتاه محمدعلی‌شاه با تلاش او برای الغای مشروطه شناخته می‌شود؛ در ۱۹۰۹ خلع و به تبعید روسیه فرستاده شد.
احمدشاه قاجار
روی سکهنیم‌تنه جوان شاه.
پشت سکهشیر و خورشید با تاج، ارزش و تاریخ شمسی.
آخرین شاه قاجار — در ۱۱ سالگی تاج‌گذاری کرد، در ۱۳۰۴ توسط رضاخان خلع شد. سکههای ماشینضرب تهران تاریخ هجری شمسی دارند.
دوره مظفرالدین‌شاه
روی سکهنشان شیر و خورشید؛ ارزش به فارسی و انگلیسی؛ تنها در شعبه صادرکننده قابل پرداخت.
پشت سکهروهم‌چاپ شعبه و شماره‌های سریال.
نخستین ارز کاغذی واقعی ایران: بانک شاهنشاهی با امتیاز بریتانیا از ۱۸۹۰ اسکناس منتشر کرد و هر شعبه (تهران، تبریز، اصفهان، بوشهر، یزد، مشهد، رشت، شیراز، کرمانشاه) اسکناس‌های غیرقابل تعویض خود را صادر می‌کرد.
ناصرالدین‌شاه قاجار
روی سکهچهره ناصرالدین‌شاه با نشان شیر و خورشید.
پشت سکهمتن فارسی و انگلیسی؛ بند پرداخت شعبه.
کوچک‌ترین واحد از نخستین سری اسکناس‌های ایرانی.
ناصرالدین‌شاه قاجار
روی سکهچهره شاه، واحد ارزش، قاب گیوشه آراسته.
پشت سکهجزئیات شعبه و سریال.
اسکناس میان‌رده بانک شاهنشاهی؛ ۱۰ تومان قابل پرداخت در تهران در تبریز پذیرفته نمی‌شد.
ناصرالدین‌شاه قاجار
روی سکهچهره شاهی، واحد ارزش.
پشت سکهروهم‌چاپ شعبه.
اسکناس با واحد بالای بانک شاهنشاهی — معادل یک حقوق سالانه متعارف در زمان انتشار.
ناصرالدین / اواخر قاجار
روی سکهچهره شاه؛ روهم‌چاپ «قابل پرداخت در یزد».
پشت سکهشماره‌های سریال.
نمونه‌ای بازمانده که ماهیت شعبه‌محور پول کاغذی اولیه ایران را نشان می‌دهد.
مظفرالدین‌شاه قاجار
روی سکهنشان شیر و خورشید در تاج گل با تاج بالا؛ ارزش و تاریخ هجری.
پشت سکهنام و عنوان شاه به خط نستعلیق فارسی.
مظفرالدین‌شاه قانون اساسی ۱۹۰۶ را که نخستین مجلس ایران را برپا کرد امضا کرد، و این او را آخرین پادشاه مطلقه قاجار ساخت. سکه ماشینضرب تهران او در قِران و تومان استاندارد گردش اواخر قاجار را تعیین کرد.
فتحعلی‌شاه قاجار
روی سکهبیت فارسی در ستایش شاه به خط نستعلیق ظریف.
پشت سکه«ضرب اصفهان» با تاریخ هجری.
اصفهان یکی از مهم‌ترین ضرابخانههای قاجار باقی ماند و سنت صفوی را ادامه داد. نشرهای نقره این ضرابخانه سنگین‌ترین تولید استانی برای فلات مرکزی ایران را برعهده داشتند.
فتحعلی‌شاه قاجار
روی سکهبیت نوروزی فارسی به خط نستعلیق.
پشت سکه«ضرب تبریز» با تاریخ هجری.
نشر ویژه پیش‌کشی («سکه صاحب‌قران») که برای جشن‌های نوروز در ضرابخانه تبریز ضرب میشد — در دربار به‌عنوان بخشش تشریفاتی توزیع میشد نه ارز در گردش.
ناصرالدین‌شاه قاجار
روی سکهشیر و خورشید در تاج گل، ارزش، تاریخ هجری.
پشت سکهکتیبه نستعلیق فارسی با نام و القاب شاه.
قِران (یک‌دهم تومان) سکه اسب‌کاری ۴۸ سال سلطنت ناصرالدین‌شاه بود — طولانی‌ترین سلطنت در میان شاهان قاجار و طولانی‌ترین سلطنت یک پادشاه ایرانی تا اواخر قرن بیستم.
ناصرالدین‌شاه قاجار
روی سکهنشان شیر و خورشید با تاج و چهره خورشید پرتوافشان.
پشت سکهنام و القاب شاه به نستعلیق؛ تاریخ هجری.
یک‌تومانی طلای استاندارد از ضرابخانه تهران پس از ماشینی‌سازی ۱۸۷۷. سه سفر اروپایی ناصرالدین‌شاه (۱۲۹۰، ۱۲۹۵، ۱۳۰۶ هجری شمسی) فناوری ضرب و ایده‌های امتیاز بانکی را آورد که پول ایران را دگرگون کرد.
ناصرالدین‌شاه قاجار
روی سکهنیم‌تنه ناصرالدین‌شاه در لباس نظامی با نشان‌های آراسته.
پشت سکهشیر و خورشید با تاج؛ «۱۰ تومان» به اعداد فارسی.
قطعه طلای تشریفاتی سنگین — از بزرگ‌ترین سکههای طلای ایرانی در گردش قرن نوزدهم. در دست کلکسیونرها نایاب؛ عمدتاً برای هدایای شاهی و ذخیره شمش ضرب میشد.
ناصرالدین‌شاه قاجار
روی سکهشیر و خورشید در تاج گل.
پشت سکهنام شاه با «ضرب هرات».
در دوران کوتاه اشغال ایران بر هرات (۱۸۵۶) ضرب شد که به جنگ ایران و انگلستان منجر گردید — با پیمان پاریس (۱۸۵۷) ایران رسماً از همه ادعاهای خود بر هرات چشم‌پوشید و پایان قرن‌ها حاکمیت ایرانی بر این شهر فرا رسید.
ناصرالدین‌شاه قاجار
روی سکهنشان شیر و خورشید.
پشت سکهارزش «۵۰ دینار» و تاریخ هجری.
سکه مسی کم‌ارزش (نیم شاهی = ۵۰ دینار) برای دادوستد روزانه بازار. ماشینی‌سازی ۱۸۷۷ سرانجام فلوس‌های دستی قدیم را که میان ضرابخانههای محلی نوسان وحشتناک داشتند از میدان به در کرد.
مظفرالدین‌شاه قاجار
روی سکهشیر و خورشید در تاج گل؛ ارزش «۲ تومان» در پایین.
پشت سکه«مظفرالدین شاه قاجار — سلطان ایران» به نستعلیق.
مظفرالدین‌شاه پنج روز پیش از مرگ خود قانون اساسی ۱۹۰۶ را امضا کرد — نخستین مشروطه در جهان اسلام. طلای ماشینی او خوش‌حکاکی و نسبتاً پرشمار است.
دوره احمدشاه قاجار
روی سکهچهره احمدشاه قاجار؛ قابل پرداخت در شعبه نام‌برده.
پشت سکهنقش سرستون گاو تخت جمشید؛ کتیبه‌های فارسی و انگلیسی.
اسکناس‌های بانک شاهنشاهی در شعبه‌های مشخص (تهران، تبریز، اصفهان، یزد، مشهد، شیراز، بوشهر) قابل پرداخت بودند — اسکناس قابل پرداخت در یک شعبه را در شعبه دیگر بدون تبدیل نمی‌پذیرفتند. این محدودیت شعبه‌ای جعل را دشوارتر اما کاربرد را محدود می‌کرد.