کاتالوگ کامل

هر قطعه، هر دوره

بایگانی کامل را به ترتیب سلسله مرور کنید. روی هر قطعه کلیک کنید تا متن کامل آن همراه با نمادشناسی، استاندارد وزن و منابع را بخوانید.

حدود ۱۰۰۰ – ۵۵۰ پیش از میلاد

پیش از هخامنشیان و ماد

3 قطعه · امپراتوری ماد، عیلام

تری‌ته الکتروم لیدیه‌ای («استاتر شیر»)

آلیاتس پادشاه

c. 610–560 BCE

نخستین سکه‌هایی که به بازارهای ایرانی رسیدند؛ نمونه اولیه‌ای که سکه هخامنشی بعداً جایگزین آن می‌شود.

هاک‌سیلبر پیش‌پولی

c. 800–600 BCE

نقره پیش‌پولی که بر اساس استاندارد دانه وزن می‌شد؛ از خزانه‌های نوش‌جان و تپه حسنلو بازیابی شده است.

استاتر طلای کرزوس لیدیه‌ای

کرزوس پادشاه (کروئسوس)

c. 561–546 BCE

کرزوس، آخرین شاه لیدیه، سکه‌های الکتروم قدیمی را با نخستین نظام دو فلزی جهان به طلای خالص و نقره خالص جایگزین کرد — الگویی که دریک/سیگلوس هخامنشی یک نسل بعد به ارث برد.

۵۵۰ – ۳۳۰ پیش از میلاد

امپراتوری هخامنشی

5 قطعه · از سند تا اژه

دریک طلا (نوع IV)

داریوش یکم تا داریوش سوم

c. 485–330 BCE

یونانیان آن‌ها را «کمانگیران» می‌نامیدند — آگیسیلائوس مشهور گفت که «ده هزار کمانگیر مرا از آسیا بیرون راندند».

سیگلوس نقره (نوع IIIb)

خشایارشا یکم – اردشیر دوم

c. 485–375 BCE

۲۰ سیگلوس = ۱ دریک. صدها هزار نمونه بازمانده — رایج‌ترین سکه هخامنشی.

سکه ساتراپی آسیای صغیر

ساتراپ هخامنشی (احتمالاً تیریبازوس)

Early 4th century BCE

از نخستین چهره‌نگاری‌های واقع‌گرایانه در سکه‌سازی غربی.

دو‌دریک طلا

داریوش سوم / دوران اسکندر

c. 336–300 BCE

ادامه تیپ‌های ایرانی تحت حکومت مقدونی برای پرداخت دستمزد مزدوران.

دو شِکِل ساتراپی مزایوس — بابل

مزایوس، ساتراپ بابل

c. 331–328 BCE

ضرب‌شده توسط مزایوس، ساتراپ هخامنشی که بابل را در ۳۳۱ پ.م. به اسکندر تسلیم کرد و در سمت خود ابقا شد. سکه‌اش لحظه گذار است: نقش‌نگاری ساتراپی هخامنشی بی‌تغییر به اداره اولیه مقدونی منتقل شد.

۳۱۲ – ۱۴۱ پیش از میلاد

ایران سلوکی

4 قطعه · ایران، میان‌رودان، باکتریا

تترادراخم سلوکی اولیه

آنتیوخوس یکم سوتر (سلوکی)

281–261 BCE

نماد لنگر به اسطوره بنیادین سلسله سلوکی اشاره دارد.

تترادراخم آنتیوخوس سوم «بزرگ»

آنتیوخوس سوم

222–187 BCE

در مقادیر عظیم برای تأمین مالی لشکرکشی‌های شرقی ضرب شد.

تترادراخم یونانی-باختری دیودوتوس یکم

دیودوتوس یکم (یونانی-باختری)

c. 250 BCE

دیودوتوس از سلوکیان جدا شد و پادشاهی یونانی-باختری را بنیان نهاد — سکه هلنیستی تا عمق شرق ایران رسوخ کرد.

تترادراخم آنتیوخوس چهارم اپیفانس

آنتیوخوس چهارم اپیفانس

175–164 BCE

بلندپروازترین شاه سلوکی پس از آنتیوخوس سوم — لشکرکشی‌های شرقی او را تا اعماق ایران برد و در ۱۶۴ پ.م. نزدیک تابا در پارس درگذشت. سکه‌اش اوج چهره‌نگاری سلوکی است.

۲۴۷ پ.م. – ۲۲۴ م.

امپراتوری اشکانی (پارتی)

9 قطعه · ایران، میان‌رودان، ارمنستان

تترادراخم مهرداد یکم

مهرداد یکم

171–138 BCE

نخستین شاهی که خود را «شاه بزرگ» نامید.

درهم مهرداد دوم

مهرداد دوم

121–91 BCE

سکه‌سازی از نقش‌نگاری یونانی به ایرانی-شاهی منتقل می‌شود.

تترادراخم نقره ارد یکم

ارد یکم

90–77 BCE

ارد یکم در دوران آشفتگی جنگ داخلی اشکانی فرمان راند. جانشینش ارد دوم بعدها کراسوس را در نبرد حرّان (۵۳ پ.م) شکست داد.

درهم بلاش ششم

بلاش ششم

208–228 CE

بلاش ششم آخرین شاه اشکانی بود؛ به دست اردشیر یکم، بنیان‌گذار ساسانیان، برکنار شد.

تترادراخم نقره فرهاد چهارم

فرهاد چهارم

37–2 BCE

فرهاد چهارم لشکرکشی پارتی مارک آنتونی (۳۶ پ.م.) را شکست داد و بعدها چهار درفش رومی از دست‌رفته در حران را از آگوستوس بازپس گرفت (۲۰ پ.م.) — پیروزی دیپلماتیکی که در سکه‌های رومی نیز یادمان شد.

تترادراخم بلاش یکم

بلاش یکم

51–78 CE

بلاش یکم شاخه‌ای جدید از سلسله را پایه‌گذاری کرد و در سنت پهلوی نخستین گردآوری نظام‌مند اوستا را به او نسبت می‌دهند. سلطنت او همزمان با جنگ‌های روم بر سر ارمنستان و پیمان راندیا (۶۳ م.) بود.

درهم اردوان چهارم

اردوان چهارم (آخرین اشکانی)

c. 213–224 CE

در نبرد هرمزدگان (۲۲۴ م.) به دست اردشیر یکم کشته شد — پایان سلسله اشکانی پس از نزدیک پنج قرن و آغاز امپراتوری ساسانی.

پادشاهی پارس — درهم «داریوش»

داریوش دوم پارس (دارایان)

1st century BCE – 1st century CE

فرته‌داران نیمه‌خودمختار و سپس پادشاهان پارس بر سرزمین مادری هخامنشی تحت سلطه سلوکیان و اشکانیان فرمان راندند. سکه‌هایشان نقش‌نگاری دینی ایرانی (آتشدان، پیکره شاهی) را حفظ کرد که ساسانیان بعدها آن را احیا و استاندارد کردند.

تترادراخم ایلام (الیمائیس) کامناسکیرس پنجم

کامناسکیرس پنجم ایلام

c. 54–32 BCE

پادشاهی الیمائیس — جانشین ایلام باستان در خوزستان دشتی — تحت حاکمیت اشکانیان سکه‌های دست‌نشانده ضرب می‌کرد. چهره‌نگاری شیوه‌مند آن از متمایزترین‌های دوران است.

۲۲۴ – ۶۵۱ میلادی

امپراتوری ساسانی

12 قطعه · ایران، عراق، قفقاز، آسیای میانه

درهم اردشیر یکم

اردشیر یکم (بنیان‌گذار)

224–242 CE

بنیان‌گذار سلسله پس از شکست اردوان چهارم.

درهم شاپور یکم

شاپور یکم

240–272 CE

سه امپراتور روم را شکست داد از جمله والریان (اسیر ۲۶۰ م.).

درهم خسرو یکم (انوشیروان)

خسرو یکم

531–579 CE

اصلاحگر ارز؛ وزن و خلوص درهم را استاندارد کرد. تولید عظیم.

درهم خسرو دوم

خسرو دوم (پرویز)

590–628 CE

رایج‌ترین سکه ساسانی؛ در طول سلطنت ۳۸ساله در مقادیر عظیم ضرب شد.

دینار طلای بهرام پنجم

بهرام پنجم (بهرام گور)

420–438 CE

قهرمان حماسه ایرانی — در شاهنامه فردوسی و هفت‌پیکر نظامی ستوده شده. دینارهای طلا کمیاب‌اند؛ ضرابخانه‌های شرقی (سند) تجارت با هند را تأمین می‌کردند.

درهم پیروز یکم

پیروز یکم

459–484 CE

جنگ‌های پیروز با هپتالیان امپراتوری را ورشکست کرد و در ۴۸۴ در نبرد کشته شد. از سلطنت او به بعد، نام ضرابخانه و سال بر درهم‌های ساسانی امکان تاریخ‌گذاری دقیق را فراهم می‌کند.

درهم قباد یکم

قباد یکم

488–531 CE (two reigns)

اصلاحات قباد راه را برای خسرو یکم هموار کرد. حمایت او از جنبش رادیکال مزدکیان یکی از دراماتیک‌ترین وقایع ایران در اواخر دوران باستان است.

درهم یزدگرد سوم

یزدگرد سوم (آخرین ساسانی)

632–651 CE

در مرو کشته شد. سکه‌های او پس از مرگ در سری عرب-ساسانی ادامه یافت.

دینار طلای شاپور یکم

شاپور یکم

c. 260–272 CE

دینارهای طلای ساسانی نسبتاً کمیاب بودند و برای هدایای دیپلماتیک و تجارت پرارزش با روم و هند استفاده می‌شدند. دینارهای شاپور یکم پیروزی‌های او بر سه امپراتور روم — به‌ویژه اسارت والریان در ۲۶۰ م. — را جشن می‌گیرند.

درهم بهرام دوم

بهرام دوم

276–293 CE

سکه‌های بهرام دوم در سکه‌شناسی ساسانی استثنایی هستند چون خانواده شاهی را با هم نشان می‌دهند — پاسخی تبلیغاتی به چالش دینی مانویت که در زمان سلف او بهرام یکم به‌شدت سرکوب شد.

دینار طلای شاپور سوم

شاپور سوم

383–388 CE

شاپور سوم تقسیم طولانی ارمنستان با روم را به انجام رساند (۳۸۷ م.) و آن را به حوزه‌های ایرانی و رومی تقسیم کرد. صدور طلای او بسیار کمیاب‌تر از نقره است و احتمالاً یادبودی یا دیپلماتیک بود.

درهم بهرام چوبین (بهرام ششم)

بهرام چوبین (غاصب)

590–591 CE

سرداری ساسانی از خاندان مهران که برای مدت کوتاهی تخت را از خسرو دوم گرفت — تنها غیرساسانی که میان اردشیر یکم و فتح عرب بر ایران فرمان راند. خسرو دوم با کمک بیزانس تخت را بازپس گرفت؛ سکه‌های بهرام چوبین کمتر از یک سال ضرب شدند.

۶۵۱ – ۱۲۵۸ میلادی

عرب-ساسانی و اسلامی نخستین

14 قطعه · ولایات خلافت در ایران

درهم عرب-ساسانی

عبیدالله بن زیاد

673–683 CE

صدور انتقالی — نمادشناسی ساسانی ۵۰ سال پس از فتح ادامه یافت.

دینار طلای اموی

عبدالملک (پس از اصلاح)

77 AH / 696 CE

نخستین سکه اسلامی صرفاً نوشتاری — انقلابی در هنر پولی.

دینار طلای سامانی (نیشابور)

عبدالملک یکم (سامانی)

955–956 CE

درهم‌های نقره سامانی بازار وایکینگ را آکنده کردند؛ خزائن عظیمی از روسیه تا سوئد یافت شده است.

دینار طلای غزنوی

مسعود سوم (غزنوی)

1099–1115 CE

لشکرکشی‌های هند غزنویان از زمان محمود به بعد، نشرهای طلای عظیمی را تأمین مالی کرد.

دینار طلای سلجوقی بزرگ

ملکشاه یکم

1072–1092 CE

در سراسر امپراتوری وسیعی از آناتولی تا ماوراءالنهر ضرب شد.

درهم نقره دوران ایلخانی

با نام غازان خان به‌عنوان سرور

1296–1304 CE

سکه اصلاح‌شده پس از تشرف غازان به اسلام؛ مسکوکات دوزبانه.

درهم نقره طاهری

طاهر بن حسین

821–822 CE (AH 206)

طاهر نخستین سلسله نیمه‌مستقل ایرانی-اسلامی را در خراسان (۸۲۱–۸۷۳) بنیان نهاد، که در ظاهر تابع خلیفه عباسی بود.

درهم نقره صفاری

یعقوب لیث صفاری

861–879 CE

«رویگرزاده» از رهبر شبه‌نظامی در سیستان به فرمانروای ایران از فارس تا خراسان رسید — بنیان‌گذار سلسله صفاری و قهرمان خودگردانی ایرانی در برابر عباسیان.

درهم نقره بویه‌ای

عضدالدوله بویه‌ای

AH 372 (982–983 CE)

بویه‌ایان (۹۳۴–۱۰۶۲) خلیفه را در بغداد در کنترل داشتند و آشکارا از عناوین شاهی ایرانی روی سکه‌های خود استفاده می‌کردند — احیای آگاهانه ایرانی.

دینار طلای ایلخانی ارغون

ارغون خان (ایلخانی)

AH 684 / 1285–1286 CE

نشر دوزبانه عربی-اویغوری از ایلخانان مغول ایران، پیش از تشرف غازان به اسلام.

دینار طلای عباسی هارون‌الرشید

خلیفه هارون‌الرشید

AH 184 / 800 CE

در اوج اعتبار خلافت عباسی تحت حامی دربار «هزار و یک شب» ضرب شد. دینارهای طلای عباسی به‌عنوان سکه غالب بازرگانی از اندلس تا سغد در گردش بود و استاندارد آن بیش از دو قرن به‌دقت حفظ شد.

نیم‌درهم طبرستان (دوران عباسی)

ضرب‌شده در دوران خلیفه مهدی

AH 158–169 / 775–785 CE

مدت‌ها پس از فتح عرب، استان کرانه خزر طبرستان سلسله‌های محلی نیمه‌خودمختار (دابویه‌ای، سپس والیان عباسی) را حفظ کرد که همچنان نیم‌درهم‌های سبک ساسانی با خط پهلوی ضرب می‌کردند — از واپسین بازمانده‌های سکه ایرانی پیش از اسلام، تا اواخر قرن هشتم میلادی.

دینار طلای غوری معزالدین

معزالدین محمد غوری

AH 599–602 / 1202–1206 CE

معزالدین (محمد غوری) حکومت غوریان را از افغانستان به شمال هند گسترش داد و دولت پیش‌درآمد سلطنت دهلی را بنیان نهاد. سکه‌اش از هرات تا دشت گنگ در گردش بود.

دینار طلای خوارزمشاهی محمد دوم

علاءالدین محمد دوم

1200–1220 CE

محمد دوم بر یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های قرون میانه اسلامی فرمان می‌راند — از خزر تا سند — اما اعدام فرستادگان مغول توسط او باعث یورش فاجعه‌بار چنگیز خان در ۱۲۱۹–۱۲۲۱ شد که پایان دولت خوارزمشاهی و آغاز دوران مغول در ایران بود.

۱۳۷۰ – ۱۷۳۶ میلادی

تیموری و صفوی

9 قطعه · ایران بزرگ

تنکا نقره تیمور

تیمور (تیمور لنگ)

AH 795 / 1393 CE

به نام تیمور ضرب شد در حالی که نام خان چغتایی را نیز حفظ می‌کرد — استاندارد تنکا نقره‌ای که او بنیان نهاد بعدها به صفویان رسید.

تنکا نقره الغ‌بیگ

الغ‌بیگ

AH 850–853 / 1447–1449 CE

الغ‌بیگ — شاه-منجم و نوه تیمور — تنکاهایی را با استاندارد بالای نقره پدرش شاهرخ ضرب کرد.

۲۰ شاهی صفوی (اصفهان، ۱۶۹۰)

شاه سلیمان یکم

AH 1101 / 1690 CE

ضرب چندگانه تشریفاتی شاهی، در پایتخت صفوی. ادامه‌دهنده نوع شیعی-اعتقادی سکه که شاه اسماعیل یکم در ۱۵۰۱ استاندارد کرد.

عباسی نقره صفوی

شاه سلیمان یکم (صفوی)

1666–1694 CE

واحد «عباسی» به نام شاه عباس یکم نام‌گذاری شد و بیش از یک قرن سکه استاندارد بازرگانی صفوی در سراسر خلیج فارس باقی ماند.

سکه شاه سلطان حسین

سلطان حسین

1694–1722 CE

آخرین نشرهای بزرگ صفوی پیش از محاصره اصفهان توسط افغان‌ها (۱۷۲۲).

سکه طلای آق‌قویونلو

بایسنغر (آق‌قویونلو)

1490–1493 CE

آق‌قویونلو (ترکمن «گوسفند سفید») پیش از براندازی توسط شاه اسماعیل یکم و صفویان در ۱۵۰۱، از تبریز بر غرب ایران فرمان می‌راندند.

شاهی نقره شاه اسماعیل یکم — تبریز

شاه اسماعیل یکم (بنیان‌گذار)

1501–1524 CE

نخستین سکه امپراتوری صفوی از پایتخت بنیادینش. اعلام تشیع دوازده‌امامی به‌عنوان دین رسمی توسط شاه اسماعیل در ۱۵۰۱ عمل دگرگونی دینی تاریخی بود و سکه‌هایش نخستین اعلام فیزیکی آن هستند.

شاه طهماسب یکم — ضرابخانه امام رضا، مشهد

شاه طهماسب یکم

1524–1576 CE

سلطنت ۵۲ ساله طهماسب سلسله را پس از شکست پدرش در چالدران (۱۵۱۴) تثبیت کرد. سکه مشهد او که در حرم امام رضا ضرب می‌شد، بیانیه قدرتمند شیعی خطاب به همسایگان سنی عثمانی و ازبک بود.

شاه عباس یکم «بزرگ» — مشهد

شاه عباس یکم

1588–1629 CE

شاه عباس ایران نوین را ساخت — اداره متمرکز، پایتخت جابه‌جاشده در اصفهان و انحصار ابریشم که شرکت‌های بازرگانی اروپایی را به ایران کشاند. سکه نقره «عباسی» (حدود ۷/۷ گرم) به نام او به مدت دو قرن استاندارد طلایی بازرگانی اقیانوس هند شد.

۱۷۳۶ – ۱۷۹۶ میلادی

افشاریه و زندیه

3 قطعه · ایران، قفقاز، بخش‌هایی از آسیای میانه

دو‌روپیه نقره نادرشاه

نادرشاه افشار

1738–9 CE (AH 1151)

نشرهای دوزبانه پس از فتح دهلی در ۱۷۳۹.

روپیه نقره نادرشاه — اصفهان

نادرشاه افشار

AH 1148–1160 / 1736–1747 CE

در پایتخت پیشین صفوی پس از تاج‌گذاری نادر در ۱۷۳۶ ضرب شد. نشرهای سنگین از ذوب خزانه مغولی در کنار روپیه‌های ضرابخانه‌های هندی او در گردش بود.

ربع مهر طلای زندی

کریم‌خان زند

1751–1779 CE

از زیباترین سکه‌های ایرانی از نظر خوشنویسی.

۱۷۸۹ – ۱۹۲۵ میلادی

سلسله قاجار

11 قطعه · ایران

تومان طلای فتحعلی‌شاه

فتحعلی‌شاه قاجار

1797–1834 CE

تومان طلای سنگین — نخستین تیپ‌های ایرانی شامل چهره پس از ۱۱۰۰ سال در نشرهای مرتبط.

نقره فتحعلی‌شاه — ضرابخانه گنجه

فتحعلی‌شاه قاجار

Early 19th century

در ضرابخانه گنجه در مرز پرتنش قفقاز ضرب شد — این شهر طی پیمان گلستان (۱۸۱۳) به امپراتوری روسیه واگذار شد و ضرب قاجاری در آن پایان یافت. ۱ تومان = ۱۰ قِران = ۱۰۰۰ دینار.

۱۰ تومان طلای قاجار (۱۳۱۴ ق.)

دوره مظفرالدین‌شاه

c. 1896 CE

از بزرگ‌ترین واحدهای طلای قاجار. مظفرالدین‌شاه قانون اساسی را در ۱۹۰۶ امضا کرد.

تومان طلای محمدعلی‌شاه

محمدعلی‌شاه قاجار

1907–1909 CE

سلطنت کوتاه محمدعلی‌شاه با تلاش او برای الغای مشروطه شناخته می‌شود؛ در ۱۹۰۹ خلع و به تبعید روسیه فرستاده شد.

احمدشاه قاجار — ضرابخانه تهران

احمدشاه قاجار

1909–1925 CE

آخرین شاه قاجار — در ۱۱ سالگی تاج‌گذاری کرد، در ۱۳۰۴ توسط رضاخان خلع شد. سکه‌های ماشین‌ضرب تهران تاریخ هجری شمسی دارند.

بانک شاهنشاهی ایران — یک تومان (۱۹۰۶)

دوره مظفرالدین‌شاه

1906

نخستین ارز کاغذی واقعی ایران: بانک شاهنشاهی با امتیاز بریتانیا از ۱۸۹۰ اسکناس منتشر کرد و هر شعبه (تهران، تبریز، اصفهان، بوشهر، یزد، مشهد، رشت، شیراز، کرمانشاه) اسکناس‌های غیرقابل تعویض خود را صادر می‌کرد.

اسکناس ۱ تومانی ناصرالدین‌شاه (نمونه)

ناصرالدین‌شاه قاجار

c. 1890

کوچک‌ترین واحد از نخستین سری اسکناس‌های ایرانی.

اسکناس ۱۰ تومانی ناصرالدین‌شاه

ناصرالدین‌شاه قاجار

c. 1890–1923

اسکناس میان‌رده بانک شاهنشاهی؛ ۱۰ تومان قابل پرداخت در تهران در تبریز پذیرفته نمی‌شد.

اسکناس ۲۵ تومانی ناصرالدین‌شاه (نمونه)

ناصرالدین‌شاه قاجار

c. 1890

اسکناس با واحد بالای بانک شاهنشاهی — معادل یک حقوق سالانه متعارف در زمان انتشار.

یک تومان بانک شاهنشاهی — روهم‌چاپ شعبه یزد

ناصرالدین / اواخر قاجار

c. 1890–1923

نمونه‌ای بازمانده که ماهیت شعبه‌محور پول کاغذی اولیه ایران را نشان می‌دهد.

مظفرالدین‌شاه — ضرابخانه تهران

مظفرالدین‌شاه قاجار

1896–1907 CE

مظفرالدین‌شاه قانون اساسی ۱۹۰۶ را که نخستین مجلس ایران را برپا کرد امضا کرد، و این او را آخرین پادشاه مطلقه قاجار ساخت. سکه ماشین‌ضرب تهران او در قِران و تومان استاندارد گردش اواخر قاجار را تعیین کرد.

۱۹۲۵ – ۱۹۷۹ میلادی